Het referendum. In 1966 door D66 op de politieke kaart gezet en eind jaren zestig en begin jaren zeventig een belangrijk onderwerp in de politieke discussie, toen de Staatscommissie Cals-Donner (1967-1971) zich bezighield met een algehele wijziging van de grondwet en de kieswet. Van de vernieuwingsvoorstellen van de commissie kwam echter weinig terecht en ook de in 1982 ingestelde Staatscommissie Biesheuvel, die in zekere zin de voortzetting was van de commissie Cals-Donner en zich intensief bezighield met het referendum, boekte geen succes. Tenslotte sneuvelden in 1999 in de Eerste Kamer in de nacht van Wiegel het correctief referendum en in maart 2005 tijdens het avondje-Van Thijn D66-minister Thom de Graafs plan voor invoering op korte termijn van een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester.
Ondanks deze tegenslagen zijn de referenda er echter eindelijk gekomen, zij het in voorzichtige vorm. Dankzij een initiatiefvoorstel van onder andere D66’er Boris van der Ham is er in 2005 een landelijk raadplegend referendum gehouden over het Verdrag tot vaststelling voor een Grondwet voor Europa. Ook mogen sinds 2001 de burgers middels een raadplegend referendum kiezen tussen twee kandidaat-burgemeesters. Is dit een overwinning voor de democratie? Of zorgen referenda vooral voor een boel ellende?
Voorstanders van het referendum vinden dat kiezers vaker dan alleen één keer in de vier jaar via verkiezingen hun oordeel te geven over politieke standpunten. Kiezers voelen zich namelijk soms verraden door de partij waarop ze hebben gestemd, bijvoorbeeld omdat die partij van standpunt is veranderd en/of een pijnlijk compromis heeft gesloten om toch maar in de regering te komen. Omdat de kiezer na verkiezingen geen invloed meer heeft op de politieke besluitvorming kunnen er wetten worden aangenomen waar in de samenleving geen draagvlak voor is, of kan bepaalde wetgeving worden tegengehouden waar in de samenleving een grote vraag naar is. Een referendum zou volgens voorstanders deze kloof tussen burger en politiek deels kunnen overbruggen.
Aan het referendum kleven echter ook enkele belangrijke nadelen. In tegenstelling tot de volksvertegenwoordigers wegen burgers in de regel belangen niet tegen elkaar af. Burgers hebben als niet-politici bovendien ook niet veel tijd om zich in de materie te verdiepen en kunnen daarom minder goed een afgewogen oordeel vellen. De keuze of ‘ja’ of ‘nee’ zorgt voor een simplificatie van het vraagstuk en tegenstanders, die vaak veel feller zijn dan de voorstanders, kunnen hun wil aan de zwijgende meerderheid opleggen.
De praktijk lijkt de tegenstanders gelijk te geven. Het referendum over de Europese Grondwet was één groot fiasco. Het initiatiefvoorstel ging uit van de progressieve pro-Europese partijen D66, PvdA en GroenLinks maar de campagne werd vervolgens door de conservatieve eurosceptici Geert Wilders, Bert Dorenbos en Harry van Bommel gekaapt, die een beroep deden op de onderbuik- en angstgevoelens van de burgers die bang waren hun ‘joods-christelijke’ identiteit en/of sociaal-economische zekerheid te verliezen. De weinig geloofwaardige en peperdure ja-campagne van de regering kon hier weinig aan veranderen en bevestigde het beeld van een regentesk Den Haag, waardoor de schreeuwende minderheid won. Uiteraard is het natuurlijk niet zo dat tegenstanders van de Europese Grondwet allemaal populisten waren (de huidige ministers Plasterk en Rouvoet hadden bijvoorbeeld wel argumenten), maar het nationalistische populisme overheerste helaas wel de discussie en het stemgedrag. Het is daarom goed dat er nu niet opnieuw een plebisciet over Europa georganiseerd gaat worden, maar dat dit wordt overgelaten aan de kennis van zaken hebbende volksvertegenwoordiging.
De doodsteek voor het referendum is misschien het drama dat zich op dit moment in Utrecht afspeelt, waar de burger op woensdag 10 oktober mag stemmen óf op kandidaat-burgemeester Aleid Wolfsen óf op kandidaat Ralph Pans, die ‘toevallig’ allebei lid van de PvdA zijn. Boze tongen beweren dat op hoog niveau in Den Haag is bekonkeld dat andere partijen geen politieke zwaargewichten hebben laten solliciteren voor burgemeester, omdat de PvdA graag wilde dat Utrecht een sociaal-democratisch bolwerk zou blijven. Veel kiezers blijven woensdag dan ook thuis, omdat het toch lood om oud ijzer is, en hopen dat de kiesdrempel van 30% niet wordt gehaald. Saillant maar schandeleus detail: uitgerekend Thom de Graaf, de ex-minister van bestuurlijke vernieuwing die voor een schotel linzenmoes zijn principes verraadde toen hij zich liet benoemen als burgemeester van Nijmegen, beweert in Trouw van 9 oktober 2007 doodleuk dat de het gekozen burgemeesterschap een fata morgana is.
Zolang de burger niet zelf het initiatief neemt maar alleen voor oneigenlijke óf-óf-keuzes wordt geplaatst is het referendum een gotspe. Misschien is het tijd dat Den Haag de gordiaanse knoop eens doorhakt, en het referendum definitief de woestijn instuurt.